Węgiel aktywowany – naturalny adsorbent

Las. Cienista, ponadczasowa siedziba majestatycznych drzew. Miejsce niewidocznych przejawów życia, tajemniczych odgłosów niesionych przez szepty wiatru i wyrażanych w odwiecznych pieśniach całych pokoleń ptaków.

Wśród płożących się drobnych roślin, krzewów i pnączy leży poczerniała kłoda. Od wielu lat żadna wiosna nie budzi jej już do życia. Leży obumarła, mimo że wiele młodszych od niej drzew dawno uległo rozkładowi.

Dlaczego więc to sczerniałe drzewo wciąż leży i nie dzieje się z nim to samo, co ze wszystkimi innymi zwalonymi wokół drzewami?

Leżące na ziemi drzewo bardzo szybko zaczyna się rozkładać. Jeżeli jednak w wyniku pożaru lasu zostanie zwęglone, proces jego rozkładu ulega znacznemu spowolnieniu. Części zwęglonego drzewa przetrwają znacznie dłużej niż kawałki tej samej wielkości i tego samego gatunku drewna, które obumarło w sposób naturalny.

Proces zwęglania nie tylko opóźnia rozkład drewna. Jego końcowy produkt, czyli węgiel drzewny, posiada szczególne właściwości, które od dawna były wykorzystywane przez człowieka.

Węgiel drzewny może przyłączać do swojej powierzchni różnego rodzaju związki chemiczne i toksyny znajdujące się w przewodzie pokarmowym. Jego podstawowe zastosowanie kojarzone jest z działaniem odtruwającym, ponieważ dzięki swojej porowatej strukturze może wiązać wiele substancji.

Należy zwrócić uwagę, że węgiel działa przede wszystkim poprzez adsorpcję, a nie absorpcję. Nie pochłania więc substancji do swojego wnętrza jak gąbka, lecz przyłącza je do swojej bardzo rozbudowanej powierzchni.

Można powiedzieć, że działa niczym magnes przyciągający określone związki chemiczne. Związane z powierzchnią węgla substancje mogą następnie zostać usunięte z przewodu pokarmowego wraz z kałem.

Węgiel drzewny był stosowany w medycynie ludowej od bardzo dawna. Indianie Ameryki Północnej używali go między innymi w przypadku wzdęć, jeszcze przed przybyciem Europejczyków na ten kontynent.

Podstawowym skojarzeniem z węglem pozostaje jednak jego stosowanie jako środka wiążącego niektóre trucizny. Współcześnie w określonych przypadkach zatruć wykorzystuje się specjalnie przygotowany węgiel aktywowany.

Czym różni się węgiel aktywowany od zwykłego węgla drzewnego?

Węgiel aktywowany powstaje w procesie kontrolowanego zwęglania materiału organicznego, a następnie poddawania go działaniu pary wodnej, powietrza lub odpowiednich gazów w wysokiej temperaturze.

Proces aktywacji zwiększa porowatość węgla i tworzy rozbudowaną sieć bardzo drobnych szczelin, kanalików, zagłębień oraz otworów. Dzięki temu znacznie zwiększa się jego powierzchnia adsorpcyjna.

Niewielka ilość aktywowanego węgla posiada w rzeczywistości ogromną powierzchnię wewnętrzną. To właśnie dzięki niej cząstki węgla mogą szybko przyłączać do siebie określone związki chemiczne obecne w przewodzie pokarmowym.

Proces przemysłowego aktywowania węgla został rozwinięty na początku dwudziestego wieku. Aktywacja przy użyciu pary sprawia, że węgiel staje się znacznie bardziej porowaty niż jego zwykła, nieaktywowana postać.

Z tego powodu, wybierając produkt, należy zwrócić uwagę, czy rzeczywiście zawiera on węgiel aktywowany, a nie wyłącznie zwykły węgiel drzewny.

Proszek, kapsułki czy tabletki?

Węgiel aktywowany dostępny jest między innymi w proszku, kapsułkach oraz tabletkach.

W audycji zwrócono uwagę, że tabletki mogą zawierać dodatkowe substancje technologiczne, takie jak skrobia i składniki wiążące, które pozwalają uformować tabletkę. Oznacza to, że cała masa tabletki nie składa się wyłącznie z aktywowanego węgla.

Preparaty sproszkowane i kapsułkowane mogą zawierać większą ilość samego węgla aktywowanego w jednej porcji. Rzeczywistą zawartość należy jednak zawsze sprawdzać na etykiecie danego produktu.

Nie można porównywać preparatów wyłącznie na podstawie liczby tabletek lub kapsułek. Najważniejsza jest ilość węgla podana w gramach lub miligramach, jego jakość, pochodzenie oraz stopień aktywacji.

Stosowanie węgla aktywowanego w zatruciach

Węgiel aktywowany jest stosowany w medycynie ratunkowej w niektórych przypadkach ostrego zatrucia lekami lub substancjami chemicznymi. Nie wiąże jednak wszystkich trucizn i nie w każdym przypadku może być wykorzystany.

W przypadku podejrzenia poważnego zatrucia należy skontaktować się z pogotowiem ratunkowym lub ośrodkiem kontroli zatruć i zastosować się do zaleceń personelu medycznego.

Węgiel może również przyłączać do swojej powierzchni przyjmowane doustnie leki i ograniczać ich wchłanianie. Dlatego należy zachować odpowiednio długi odstęp pomiędzy przyjęciem węgla a zastosowaniem leków, suplementów lub innych preparatów doustnych.

Węgiel aktywowany a dolegliwości trawienne

Węgiel drzewny tradycyjnie wykorzystywano przy niektórych dolegliwościach przewodu pokarmowego, takich jak wzdęcia, biegunka, nudności, wymioty czy uczucie niestrawności.

Jego działanie polega na wiązaniu części substancji znajdujących się w przewodzie pokarmowym. Może przyłączać związki odpowiedzialne za powstawanie gazów, nieprzyjemne zapachy oraz niektóre produkty przemiany materii drobnoustrojów.

Długotrwała biegunka, silne wymioty, wysoka gorączka, krew w stolcu, objawy odwodnienia lub intensywny ból brzucha mogą jednak świadczyć o problemie wymagającym dokładniejszego rozpoznania.

Węgiel aktywowany może również przyłączać leki stosowane w cukrzycy, dlatego nie powinien być przyjmowany w tym samym czasie co insulina doustna ani inne leki obniżające poziom cukru. Sam węgiel nie zastępuje leczenia zaleconego osobie chorej na cukrzycę.

Zewnętrzne zastosowanie węgla

W medycynie ludowej sproszkowany węgiel drzewny stosowano również zewnętrznie. Dodawano go do okładów nakładanych na skórę, między innymi na miejsca sączące się, podrażnione, ropiejące lub wydzielające nieprzyjemny zapach.

Węgiel może adsorbować wilgoć, część związków zapachowych oraz różne substancje znajdujące się na powierzchni skóry. Z tego względu stosowano go jako dodatek do opatrunków oraz okładów.

Otwarte, głębokie, silnie ropiejące lub długo niegojące się rany wymagają odpowiedniego oczyszczenia oraz obserwacji, aby nie dopuścić do rozszerzania się zakażenia.

W audycji wspomniano również o stosowaniu okładów z węgla po użądleniu pszczoły. Okład może być wykorzystany pomocniczo w przypadku miejscowej reakcji skórnej, obrzęku i podrażnienia.

Jeżeli po użądleniu pojawia się duszność, obrzęk języka lub gardła, silne osłabienie, zawroty głowy albo rozległa pokrzywka, może to oznaczać reakcję anafilaktyczną. W takiej sytuacji konieczne jest natychmiastowe wezwanie pogotowia oraz podanie adrenaliny, po angielsku epinephrine, podawana najczęściej w jednorazowym autowstrzykiwaczu.

W Polsce najczęściej spotkasz nazwę EpiPen albo EpiPen Junior. W Stanach Zjednoczonych również używa się EpiPen i EpiPen Jr., a dostępne są też inne autowstrzykiwacze, między innymi Auvi-Q oraz wersje generyczne epinefryny. 

Stosuje się go przy anafilaksji, czyli ciężkiej reakcji alergicznej, na przykład po użądleniu pszczoły. Podaje się go domięśniowo w zewnętrzną część uda. Po użyciu trzeba natychmiast wezwać pogotowie, ponieważ działanie jednej dawki może być czasowe i czasami potrzebna jest druga dawka. 

Najprościej więc zapamiętać:

Polska: adrenalina w autowstrzykiwaczu, najczęściej EpiPen.
USA: epinephrine auto-injector, najczęściej EpiPen.

Węgiel aktywowany w higienie jamy ustnej

Węgiel aktywowany bywa stosowany także do czyszczenia i wybielania zębów. Dzięki właściwościom adsorpcyjnym może przyłączać część substancji odpowiadających za powierzchniowe przebarwienia oraz nieprzyjemny zapach z ust.

Preparaty zawierające węgiel występują w postaci proszków, past oraz kapsułek, których zawartość może być stosowana do czyszczenia zębów.

Podczas używania sproszkowanego węgla nie należy zbyt mocno naciskać szczoteczką na powierzchnię zębów. Delikatne czyszczenie pozwala ograniczyć nadmierne ścieranie szkliwa oraz podrażnianie dziąseł.

Aktywowany węgiel bambusowy

Jedną z odmian dostępnych na rynku jest aktywowany węgiel otrzymywany z bambusa. Bambus, podobnie jak drewno, łupiny orzechów kokosowych i inne materiały organiczne, może zostać zwęglony, a następnie poddany procesowi aktywacji.

Węgiel bambusowy wyróżnia się silnie rozbudowaną strukturą porowatą. Duża liczba drobnych porów zwiększa powierzchnię, do której mogą przyłączać się różnego rodzaju związki chemiczne.

O właściwościach danego produktu decyduje jednak nie tylko sam surowiec, lecz również sposób aktywacji, wielkość i rozmieszczenie porów, czystość preparatu oraz jego rzeczywista zdolność adsorpcyjna.

Aktywowany węgiel bambusowy może być stosowany podczas kuracji oczyszczających, przy niektórych zaburzeniach trawienia oraz jako środek wiążący określone substancje obecne w przewodzie pokarmowym.

Poprzez adsorbowanie części związków znajdujących się w jelitach może zmniejszać ilość substancji, które muszą zostać przetworzone i wydalone przez organizm. Z tego względu bywa stosowany jako element wspomagający podczas programów ukierunkowanych na odciążenie wątroby i nerek.

Najważniejsze zasady bezpieczeństwa

Węgiel aktywowany powoduje czarne zabarwienie stolca. Jest to naturalny i spodziewany skutek jego przyjmowania.

U niektórych osób większe ilości węgla mogą powodować zaparcia. W takim przypadku należy zadbać o odpowiednie nawodnienie organizmu oraz obserwować pracę jelit.

Węgiel aktywowany może przyłączać do swojej powierzchni leki, witaminy, minerały i inne suplementy przyjmowane doustnie. Z tego względu należy zachować odstęp pomiędzy przyjęciem węgla a zastosowaniem innych preparatów.

Węgla nie należy podawać osobie nieprzytomnej ani osobie mającej poważne trudności z połykaniem. Nie powinno się go także podawać przy podejrzeniu niedrożności przewodu pokarmowego bez oceny lekarskiej.

Węgiel aktywowany powinien być używany świadomie, we właściwej sytuacji i z uwzględnieniem przyjmowanych leków oraz stanu zdrowia danej osoby. W przypadku poważnego zatrucia, ciężkich dolegliwości lub choroby przewlekłej nie zastępuje porady lekarza ani profesjonalnego leczenia.

Dopisek z Apteki Konik Polny

Wielu ludzi pyta nas, dlaczego nie korzystamy z węgla aktywowanego sprowadzanego z Polski.

Są ku temu dwa podstawowe powody.

Po pierwsze, polski węgiel aktywowany jest bardzo często dostępny w postaci tabletek, a ilość samego węgla zawarta w jednej tabletce jest relatywnie niewielka. Aby przyjąć większą porcję, trzeba więc połknąć dużą liczbę tabletek, które oprócz węgla zawierają również substancje pomocnicze niezbędne do ich uformowania.

Drugi powód jest dla nas jeszcze ważniejszy.

Podstawowym zadaniem węgla aktywowanego jest adsorbowanie, czyli przyłączanie do swojej powierzchni toksyn oraz innych niepożądanych substancji znajdujących się w przewodzie pokarmowym. Dlatego trudno znaleźć uzasadnienie dla dodawania do takiego produktu dwutlenku tytanu, określanego po angielsku jako titanium dioxide.

Nie twierdzimy, że dwutlenek tytanu znajduje się we wszystkich tabletkowanych preparatach węgla dostępnych w Polsce. Zawsze należy jednak dokładnie przeczytać skład produktu. Jeżeli na etykiecie pojawia się dwutlenek tytanu, w mojej osobistej opinii warto wybrać preparat, który nie zawiera tego składnika.

Idea węgla aktywowanego polega przecież na wiązaniu substancji, których nie chcemy w organizmie. Dodawanie do niego niepotrzebnych barwników lub innych składników budzących kontrowersje wydaje się więc sprzeczne z samym celem jego stosowania.

Można to porównać do sytuacji, w której ktoś przyjmuje środek mający pomóc oczyścić organizm, a następnie popija go wodą zaczerpniętą z zanieczyszczonego jeziora. Jedno działanie podważa sens drugiego.

Dlatego w Aptece Konik Polny wybieramy aktywowany węgiel w możliwie czystej postaci, bez zbędnych barwników i dodatków technologicznych. Przed zakupem każdego preparatu zalecamy przeczytanie pełnego składu, a nie kierowanie się wyłącznie nazwą produktu lub informacją umieszczoną z przodu opakowania.